Zespół Roboczy ds. Diagnostyki Osób z Niepełnosprawnościami

Sprawozdanie dla Zarządu Ogólnopolskiej Sekcji Diagnozy Psychologicznej PTP

W dniu 17 lutego 2018 roku Walne Zebranie członków Sekcji Diagnozy uchwaliło brzmienie dokumentu „Wytyczne realizacji standardów ogólnych w obszarze diagnostyki osób z niepełnosprawnościami” – dokument jest dostępny tutaj.

Zespół Roboczy ds. Diagnostyki Osób z Niepełnosprawnościami został powołany 13 stycznia 2016 roku w składzie: Elżbieta Hornowska (Instytut Psychologii UAM), Władysław Jacek Paluchowski (Instytut Psychologii UAM, Sekcja Diagnozy Psychologicznej Polskiego Towarzystwa Psychologicznego), Mateusz Wiliński (Zespół Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych nr 2 w Poznaniu) oraz Anna Wiśniewska-Jankowska (Zespół Poradni Psychologiczno-Pedagogicznych nr 2 w Poznaniu). Koordynatorem zespołu jest prof. Władysław Jacek Paluchowski. Jego celem jest opracowanie wytycznych dotyczących realizacji ogólnych „Standardów diagnozy psychologicznej” uchwalonych przez Ogólnopolską Sekcję Diagnozy Psychologicznej PTP w dn. 21.06.2014 r.

Na potrzeby prac zespołu, za Międzynarodową Organizacją Zdrowia (WHO) i zgodnie z Międzynarodową Klasyfikacją Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF), przyjmujemy pogląd, że niepełnosprawność jest szerokim terminem obejmującym współwystępujące:

  • upośledzenie struktury i funkcji ciała,
  • ograniczenie zdolności podejmowania aktywności (w sposób i w zakresie uważany za typowy dla człowieka w podobnym wieku i tej samej płci),
  • ograniczenie lub uniemożliwienie uczestnictwa w życiu społecznym w tym wypełnianie ról odpowiadających wiekowi, płci oraz sytuacji społecznej i kulturowej.

Za osoby z niepełnosprawnością uznajemy więc jednostki, które doświadczają niepełnosprawności o podłożu sensorycznym, fizycznym i/lub mentalnym (psychicznym).

Diagnozowanie osób z niepełnosprawnościami jest skomplikowane z tego powodu, że jego celem może być zarówno diagnozowanie samej niepełnosprawności (jej rodzaju, zakresu i specyfiki), konsekwencji niepełnosprawności (w odniesieniu do populacyjnej grupy referencyjnej oraz istotnych wymogów społecznych), jak i innych aspektów funkcjonowania osoby.

Nadzwyczaj ważnym czynnikiem kontekstowym jest potencjalna możliwość zakłócającego wpływu niepełnosprawności na diagnozę wybranego, niezwiązanego bezpośrednio z niepełnosprawnością obszaru funkcjonowania (np. poziomu funkcjonowania poznawczego, osobowości, itp.). Wokół diagnozowania może zatem powstawać zarówno zamieszanie dotyczące celów, jak i sposobów prowadzenia procesu diagnostycznego.

Szczególnie wyraźnie widoczne jest to w odniesieniu do testowania. Testy tworzone są z myślą o badaniu osób z populacji ogólnej, a podręcznik testowy najczęściej zawiera informacje o standardowej procedurze badania. Także kształcąc psychologów podkreśla się konieczność nieodstępowania od procedury opisanej w podręczniku testowym. Niestandaryzowane procedury testowe zmieniają znaczenie wyników testowych powodując, że są one mylące i nietrafne (w zakładanym obszarze). Jednak w praktyce zdarzają się okoliczności, zmuszające diagnostę do odejścia o standardowej procedury. Jedna z nich jest niepełnosprawność.

Bardzo rzadko (jeśli w ogóle) spotyka się w podręcznikach testowych informację, jak prowadzić badanie diagnostyczne osoby niepełnosprawnej; podobne jest w odniesieniu do wersji testu dla osób o różnych formach niesprawności.

Test przeznaczony dla osób z populacji ogólnej może okazać się nieodpowiedni do badania osób z określonym rodzajem niepełnosprawności, jeżeli do jego wykonania potrzebne są umiejętności/zdolności słuchowe, wzrokowe, ruchowe lub umysłowe, które u tych osób są zaburzone, a jednocześnie umiejętności te nie są najbardziej istotne z punktu widzenia celu badania diagnostycznego.

Z punktu widzenia na przykład badania osobowości ograniczenia zdolności wykonywania określonych czynności są czymś na kształt czynnika zakłócającego pomiar dokonywany za pomocą testu. Jeżeli niesprawność faktycznie jest nieistotna z punktu widzenia konstruktu mierzonego przez test i celu testowania, to musimy problem tego zakłócającego wpływu rozwiązać. Wskazać można trzy sposoby rozwiązania tego problemu: modyfikacja lub dostosowanie istniejących testów w celu usunięcia barier w trafnej diagnozie, wprowadzenie jako grup referencyjnych osób z niepełnosprawnościami oraz tworzenie nowych testów tylko dla osób z niepełnosprawnościami.

Bardzo rzadko (jeśli w ogóle) spotyka się w podręcznikach testowych informację, jak prowadzić badanie diagnostyczne osoby niepełnosprawnej. Podobna sytuacja ma miejsce w odniesieniu do wersji testu dla osób o różnych formach niesprawności. Jeśli taka zmiana testu i procedury testowania nie jest opisana w podręczniku do testu, to odpowiedzialność za jej wprowadzenie i tego konsekwencje spadają na psychologa-diagnostę.

Chcielibyśmy, aby nasze wytyczne były oparciem dla psychologów praktyków w takich właśnie okolicznościach. Chcemy też, aby nasze wytyczne przeciwdziałały dyskryminowaniu osób z niepełnosprawnościami.

Na podstawie literatury (m. in. Standardy dla testów stosowanych w psychologii i pedagogice GWP, APA Guidelines for Assessment of and Intervention With Persons With Disabilities, Guide for Assessing Persons with Disabilities wydany przez Public Service Commision of Canada, British Psychological Society, Policy on the use of Psychometric Tests in Ireland) oraz własnego doświadczenia przygotowaliśmy wstępną wersję wytycznych do ogólnych Standardów diagnozowania psychologicznego. Po dyskusji wewnątrz Zespołu dokonaliśmy niezbędnych korekt (uporządkowano przygotowane propozycje, przyporządkowano je do właściwych pozycji standardów oraz dokonano korekty językowej całego materiału) i przystąpiliśmy do dwutorowych konsultacji środowiskowych. Opinie zbieraliśmy zarówno wśród osób zajmujących się daną dziedziną praktyki psychologicznej jak i od osób cieszących się opinią wybitnych specjalistów w danej dziedzinie praktyki.

Jednym torem były konsultacje wśród psychologów-praktyków. Anna Wiśniewska-Jankowska i Mateusz Wiliński przygotowali listę adresową oraz prezentację, która była załącznikiem do maili wysyłanych do psychologów i instytucji, zatrudniających psychologów zajmujących się diagnozowaniem osób z niepełnosprawnościami. Założyli również skrzynkę mailową, która służyła do ewentualnej korespondencji z osobami, które będą chciały odpowiedzieć na nasze wiadomości mailowe z prośbą o uzupełnienie ankiety. Przygotowali też specjalną stronę internetową do zgłaszania swoich opinii odnośnie do proponowanych przez nas wytycznych.

Wysłaliśmy około 120 wiadomości mailowych bezpośrednio do psychologów i do organizacji podejmujących się pracy z osobami z niepełnosprawnością, zatrudniających psychologów. Wśród wymienionych organizacji wysłano wiadomości do:

  • poradni psychologiczno-pedagogicznych (w tym przede wszystkim poradni o statusie specjalistycznym, które działają na rzecz osób z niepełnosprawnością); wiadomości te wysyłano do sekretariatów tych instytucji.
  • organizacji pozarządowych zajmujących się zagadnieniem aktywizacji społeczno – zawodowej osób z niepełnosprawnościami (organizacji wspierających osoby o różnym rodzaju niepełnosprawności) o charakterze ogólnopolskim. Wiadomości te wysłano do biur regionalnych i ogólnopolskich tych organizacji, a gdy było to możliwe również bezpośrednio do psychologów zatrudnionych w tych organizacjach.

Przeprowadzono około 20 rozmów telefonicznych z wybranymi organizacjami, do których w grudniu wysłane zostały maile z prośbą o wzięcie udziału w naszym projekcie. Celem rozmowy było ustalenie przyczyn braku odpowiedzi na rozesłane wiadomości. Podejmowane próby bezpośredniego kontaktu przynosiły skutek w formie wzięcia prośby pod uwagę, ale w niewielkim stopniu zwiększały szanse na realizacje tej prośby.

Głosy (nieliczne) które otrzymaliśmy drogą internetową wyrażały akceptację dla sposobu myślenia prezentowanego w wytycznych, a także wskazywały na trudności w czytelności niektórych punktów (wytycznych). W efekcie ponownie dokonano zmian redakcyjnych, aby nasze wytyczne były napisane jasnym i prostym językiem, ale – ze względu na złożoność materii – nie zawsze było to łatwe.

Taką wersję rozesłano do ekspertów z prośbą o ich komentarz i opinie. Swoje ekspertyzy przysłali: dr hab. Ditta Baczała, prof. UMK (Katedra Psychopedagogiki Specjalnej, Wydział Nauk Pedagogicznych UMK, Toruń), mgr Dorota Gaul (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM, Poznań; Przedszkole Integracyjne „Bajka”, Poznań), dr Katarzyna Gruszczyńska (Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Krasnymstawie), prof. dr. hab. Stanisław Zbigniew Kowalik (Katedra Kultury Fizycznej Osób Niepełnosprawnych, Wydział Wychowania Fizycznego, Sportu i Rehabilitacji oraz Katedra Adaptowanej Aktywności Fizycznej AWF, Poznań; Katedra Psychologii Klinicznej, Zdrowia i Rehabilitacji Uniwersytet SWPS, Wrocław), prof. zw. dr hab. Grażyna Krasowicz-Kupis (Zakład Metodologii i Diagnozy Psychologicznej, Instytut Psychologii UMCS, Lublin), dr hab. Wojciech Otrębski, prof. KUL (Katedra Psychologii Rehabilitacji, Instytut Psychologii KUL, Lublin) oraz dr hab. Ewa Zasępa, prof. APS (Zakład Psychologii Klinicznej Dzieci i Młodzieży, Instytut Psychologii Stosowanej, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa).

Stały się one podstawą do utworzenia ostatecznej formy wytycznych dotyczących realizacji ogólnych „Standardów diagnozy psychologicznej” przy badaniu osób z niepełnosprawnościami. Prowadzone są jeszcze prace redakcyjne. Dr Anna Wiśniewska-Jankowska występowała na etapie tworzenia wersji ostatecznej jedynie jako konsultant ds. diagnozy osób z wadą słuchu.

Po przyjęciu przez członków zespołu ostatecznej wersji wytycznych prześlemy je do konsultacji członkom Ogólnopolskiej Sekcji Diagnozy Psychologicznej PTP oraz Zarządowi.

Uważamy, że – gdyby zostały opublikowane – ich częścią powinno być wyrażenie gotowości do uwzględnienia ewentualnych uwag środowiska. Pozostawiłoby to furtkę do zebrania ewentualnych głosów, a w przyszłości do przemyślenia kształtu wytycznych i ich ewentualnego poszerzenia.

 

Koordynator Zespołu Roboczego ds. Diagnostyki Osób z Niepełnosprawnościami

prof. dr hab. Władysław Jacek Paluchowski

piątek, 2 czerwca 2017

Reklamy